آنچه در این مقاله میخوانید [پنهانسازی]
یکی از سختترین جملههایی که در شروع یک پروژه هوشمندسازی شنیده میشود، در ظاهر بسیار ساده است: «میخواهم همهچیز هوشمند باشد.» این جمله شاید برای شروع مذاکره جذاب باشد، اما برای طراحی یک پروژه تقریباً هیچ اطلاعات فنی در اختیار مجری قرار نمیدهد. هنوز مشخص نیست منظور کارفرما از هوشمندی چیست، کدام فضاها اهمیت بیشتری دارند و قرار است ساختمان در شرایط مختلف چه رفتاری داشته باشد.
ممکن است یک مشتری از «همهچیز هوشمند» کنترل روشنایی و پرده با موبایل را تصور کند، در حالی که مشتری دیگری انتظار داشته باشد سرمایش و گرمایش، امنیت، سیستم صوتی، سناریوهای خروج، مدیریت انرژی و تجهیزات موتورخانه نیز در یک ساختار یکپارچه قرار بگیرند. اگر این تفاوت در همان ابتدای پروژه مشخص نشود، احتمال تغییرات پرهزینه در مراحل بعد بسیار بالا میرود.
اینجاست که طراحی پروژه هوشمندسازی اهمیت پیدا میکند. وظیفه طراح این نیست که خواسته مبهم کارفرما را مستقیماً به یک لیست تجهیزات تبدیل کند. ابتدا باید این خواسته به رفتارهای مشخص ساختمان تبدیل شود و سپس برای اجرای هر رفتار، زیرساخت و تجهیزات مناسب انتخاب شوند.
این نگاه با معماری امروز سیستمهای Building Automation نیز همراستاست. سیستمهای جدید ساختمان میتوانند HVAC، روشنایی، پرده، امنیت و سایر زیرسیستمها را به یکدیگر متصل کنند؛ بنابراین مشخص کردن نیاز و مرز ارتباط این بخشها قبل از انتخاب تجهیزات اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
طراحی پروژه هوشمندسازی از کاتالوگ شروع نمیشود
اشتباه رایج این است که جلسه اول با معرفی محصولات آغاز شود. مجری کاتالوگ باز میکند و درباره کلید لمسی، تاچ پنل، رله، سنسور و اپلیکیشن توضیح میدهد. کارفرما نیز از میان امکاناتی که میبیند چند مورد را انتخاب میکند.
مشکل این روش آن است که تصمیمها براساس محصول گرفته میشوند، نه براساس نیاز ساختمان. ممکن است بعداً مشخص شود قابلیتی که واقعاً برای کارفرما مهم بوده اصلاً در طراحی اولیه دیده نشده است، در حالی که چند تجهیز گرانقیمت برای امکاناتی خریداری شدهاند که استفاده روزمرهای ندارند.
در طراحی پروژه هوشمندسازی مسیر باید برعکس باشد. ابتدا مسئله مشخص میشود، بعد سناریو نوشته میشود، سپس ورودی و خروجی موردنیاز مشخص میشوند و در آخر تجهیز انتخاب میشود.
این ترتیب ساده یکی از مهمترین تفاوتهای میان فروش تجهیزات هوشمند و طراحی یک ساختمان هوشمند واقعی است.
جمله «همهچیز هوشمند باشد» را باید به سؤال تبدیل کنید
اولین مهارت طراح، سؤال پرسیدن است. کارفرما لزوماً نمیتواند نیاز خود را با اصطلاحات فنی بیان کند و نباید هم انتظار داشت بداند BACnet، KNX، Modbus یا نوع خروجی رله چیست.
وظیفه متخصص این است که درباره زندگی یا بهرهبرداری واقعی ساختمان سؤال بپرسد. بهجای اینکه بپرسد «سیستم روشنایی هوشمند میخواهید؟» بهتر است بپرسد «وقتی شب وارد خانه میشوید دوست دارید چه چراغهایی خودکار روشن شوند؟»
بهجای «کنترل HVAC میخواهید؟» میتوان پرسید «زمانی که چند ساعت خانه نیستید، ترجیح میدهید سرمایش و گرمایش چه رفتاری داشته باشد؟»
همین تبدیل واژههای فنی به موقعیتهای واقعی، نقطه شروع درست طراحی پروژه هوشمندسازی است.
کارفرما معمولاً راهکار میگوید، اما شما باید نیاز را پیدا کنید
گاهی مشتری مستقیماً میگوید «در تمام اتاقها سنسور حرکت میخواهم.» این جمله هنوز به معنی مناسب بودن سنسور حرکت برای تمام اتاقها نیست.
شاید نیاز اصلی او این باشد که چراغها بیدلیل روشن نمانند. در راهرو، سنسور حرکت میتواند راهحل بسیار خوبی باشد، اما در اتاقی که فرد مدت زیادی بدون حرکت روی صندلی نشسته است، همان منطق ممکن است تجربه نامناسبی ایجاد کند.
یا ممکن است کارفرما درخواست تاچ پنل در تمام اتاقها داشته باشد، در حالی که هدف واقعی او دسترسی ساده به چند سناریوی اصلی است و یک کلید چندمنظوره میتواند همان مسئله را با هزینه و پیچیدگی کمتر حل کند.
در طراحی پروژه هوشمندسازی باید بین «چیزی که مشتری درخواست میکند» و «مسئلهای که میخواهد حل کند» تفاوت قائل شد.
جلسه نیازسنجی باید درباره رفتار ساختمان باشد
جلسه اول بهتر است شبیه جلسه فروش محصول نباشد. باید مشخص شود چه افرادی از ساختمان استفاده میکنند، الگوی حضور آنها چگونه است و کدام قسمتها برایشان اهمیت بیشتری دارند.
خانهای که یک خانواده دائماً در آن زندگی میکند با ویلایی که فقط آخر هفته استفاده میشود نیازهای متفاوتی دارد. در ویلای دوم، کنترل از راه دور، نشت آب، امنیت و آماده کردن دما پیش از رسیدن میتوانند اولویت بالاتری داشته باشند.
در یک دفتر اداری نیز مسئله متفاوت است. ساعات حضور، اتاق جلسات، مدیریت سرمایش، روشنایی فضاهای خالی و سطح دسترسی کارکنان وارد طراحی میشوند.
پس یکی از پایههای طراحی پروژه هوشمندسازی شناخت «نوع استفاده از ساختمان» قبل از صحبت درباره نوع تجهیزات است.
از کارفرما درباره یک روز عادی سؤال کنید
یکی از روشهای مؤثر برای نیازسنجی این است که از کارفرما بخواهید یک روز معمولی در ساختمان را توضیح دهد.
صبح چه ساعتی بیدار میشود؟ کدام پردهها باز میشوند؟ چه کسی زودتر از خانه خارج میشود؟ آیا در طول روز ساختمان خالی است؟ عصر هنگام بازگشت چه فضاهایی ابتدا استفاده میشوند؟
شب نیز رفتارهای متفاوتی وجود دارد. آیا کودک یا سالمند در ساختمان حضور دارد؟ آیا راهرو و پله باید نور شب داشته باشند؟ هنگام خواب چه بخشهایی باید خاموش یا در حالت اقتصادی قرار بگیرند؟
این روایت روزمره اطلاعات بسیار ارزشمندتری برای طراحی پروژه هوشمندسازی ایجاد میکند تا سؤال کلی «چه امکاناتی میخواهید؟»
سناریو از دل رفتار روزمره بیرون میآید
بعد از شناخت رفتار کاربران، میتوان نیازها را به سناریو تبدیل کرد. سناریو باید دقیق و قابل اجرا باشد، نه فقط یک عنوان جذاب.
برای مثال «سناریوی خروج» بهتنهایی کافی نیست. باید مشخص شود با فعال شدن آن دقیقاً چه مدارهایی خاموش میشوند، پردهها چه وضعیتی میگیرند، HVAC در چه حالتی قرار میگیرد و چه تجهیزاتی نباید خاموش شوند.
همین موضوع درباره سناریوی خواب نیز وجود دارد. ممکن است چراغهای عمومی خاموش شوند، نور راهرو در حالت کمنور قرار گیرد و سیستم امنیتی فقط بخشهایی از ساختمان را پوشش دهد.
در طراحی پروژه هوشمندسازی هر سناریو باید آنقدر شفاف نوشته شود که برقکار، برنامهنویس و کارفرما برداشت تقریباً یکسانی از آن داشته باشند.
سناریوی خوب چهار جزء مشخص دارد
هر سناریو را میتوان با چند جزء اصلی تعریف کرد:
- چه چیزی سناریو را شروع میکند؟
- چه شرایطی باید قبل از اجرا برقرار باشد؟
- چه تجهیزات و فرمانهایی اجرا میشوند؟
- سیستم چه زمانی به حالت قبلی برمیگردد؟
- Override دستی کاربر چگونه انجام میشود؟
همین چند سؤال بسیاری از ابهامهای پروژه را قبل از برنامهنویسی مشخص میکنند.
تفاوت Trigger و Condition را جدی بگیرید
فرض کنید میخواهیم هنگام ورود فرد به راهرو چراغ روشن شود. تشخیص حرکت Trigger است، اما شاید شرط دیگری نیز وجود داشته باشد: فقط زمانی این فرمان اجرا شود که نور محیط کم باشد.
اگر این تفاوت از ابتدا مشخص نشود، سیستم ممکن است ظهر زیر نور کامل خورشید نیز با هر حرکت چراغ را روشن کند.
در یک سناریوی دیگر، باز شدن در ورودی Trigger است اما شرط اجرای Welcome Scene میتواند این باشد که ساختمان در حالت Away قرار داشته باشد. اگر فرد فقط برای چند لحظه در را باز کند و خانه از قبل Occupied باشد، نیازی به اجرای کامل سناریو نیست.
این سطح از تفکر یکی از مهمترین بخشهای طراحی پروژه هوشمندسازی است؛ زیرا ساختمان هوشمند عملاً از مجموعهای از Trigger، Condition و Action تشکیل میشود.
بعد از سناریو، نقشه فضاها را بررسی کنید
وقتی رفتارهای اصلی مشخص شدند، باید آنها را روی ساختمان واقعی قرار داد. نقشه معماری در این مرحله اهمیت زیادی پیدا میکند.
هر اتاق، راهرو، تراس، سرویس، آشپزخانه و فضای عمومی باید جداگانه بررسی شود. مشخص شود چه بارهایی در آن وجود دارند و کدامیک باید مستقل کنترل شوند.
مثلاً در یک سالن ممکن است روشنایی عمومی، نور مخفی، لوستر و نور دکوراتیو چهار مدار جدا باشند. اگر قرار است این چهار بخش در سناریوهای متفاوت استفاده شوند، نباید در تابلو روی یک خروجی مشترک قرار بگیرند.
بخش قابل توجهی از کیفیت طراحی پروژه هوشمندسازی قبل از برنامهنویسی و فقط با همین تفکیک صحیح مدارها شکل میگیرد.
هر چیزی که باید متفاوت رفتار کند، احتمالاً باید مستقل دیده شود
این قانون ساده در بسیاری از تصمیمهای طراحی کمککننده است. اگر دو چراغ همیشه قرار است با هم روشن و خاموش شوند، ممکن است یک کانال مشترک برای آنها منطقی باشد.
اما اگر در سناریوی مهمانی یکی روشن و دیگری خاموش است، باید امکان کنترل مستقل وجود داشته باشد.
همین موضوع درباره پردهها، فنکویلها، شیرها و سایر تجهیزات نیز صدق میکند. استقلال کنترلی باید براساس سناریو تعیین شود، نه فقط براساس تعداد تجهیزات فیزیکی.
اگر این موضوع دیر مشخص شود، یکی از پرهزینهترین تغییرات طراحی پروژه هوشمندسازی یعنی اصلاح کابلکشی یا تابلو اتفاق خواهد افتاد.
حالا زمان ساخت لیست ورودی و خروجی است
وقتی سناریوها و مدارها مشخص شدند، پروژه کمکم از یک ایده به یک طراحی فنی تبدیل میشود.
باید مشخص شود سیستم چه اطلاعاتی دریافت میکند. کلیدها، سنسورهای حرکت، سنسور دما، کنتاکت پنجره، سنسور نشت آب و سایر تجهیزات ورودی هستند.
در سمت دیگر باید مشخص شود چه چیزی کنترل میشود. رله روشنایی، دیمر، موتور پرده، شیر فنکویل و سایر Actuatorها خروجی سیستم خواهند بود.
لیست I/O یکی از مهمترین مدارک طراحی پروژه هوشمندسازی است، زیرا تعداد واقعی نقاط کنترلی را به عدد قابل محاسبه تبدیل میکند.
لیست I/O چه اطلاعاتی باید داشته باشد؟
یک جدول دقیق میتواند برای هر نقطه حداقل محل، نوع تجهیز، نوع ورودی یا خروجی و سناریوی مرتبط را مشخص کند.
برای مثال بهجای نوشتن «چراغ سالن»، بهتر است مشخص شود «روشنایی عمومی سالن – طبقه اول – رله – عضو سناریوی خروج و مهمانی».
برای سنسور نیز میتوان مشخص کرد «سنسور حرکت راهروی طبقه دوم – ورودی – کنترل نور شب و حضور».
هرچه پروژه بزرگتر شود، این سطح از مستندسازی اهمیت بیشتری پیدا میکند. سیستمهای Building Automation امروز نیز با تعداد زیادی Point و زیرسیستم سروکار دارند و طراحی و Commissioning آنها به تخصص چند حوزه نیاز دارد.
حالا میتوان تعداد کانالها را واقعی محاسبه کرد
تا قبل از تهیه I/O List، جملهای مانند «فکر کنم یک رله ۱۲ کانال کافی باشد» بیشتر حدس است تا طراحی.
لیست واقعی نشان میدهد چند خروجی رله، چند کانال Dimming، چند پرده و چند ورودی دیجیتال یا سنسور نیاز داریم.
در این مرحله بهتر است کمی ظرفیت توسعه نیز در نظر گرفته شود. تابلویی که در روز تحویل هیچ فضای آزاد یا خروجی اضافه ندارد، با اولین تغییر کارفرما میتواند به مسئله تبدیل شود.
در طراحی پروژه هوشمندسازی ظرفیت رزرو باید منطقی باشد؛ نه آنقدر زیاد که هزینه غیرضروری ایجاد کند و نه آنقدر کم که امکان توسعه را از بین ببرد.
همه روشناییها رلهای نیستند
یکی دیگر از تصمیمهایی که باید قبل از انتخاب تجهیزات مشخص شود، نوع کنترل هر بار است.
یک چراغ ساده فقط به On/Off نیاز دارد، اما نور خطی یا روشنایی دکوراتیو ممکن است Dimming بخواهد. در پروژه دیگری DALI میتواند بخشی از معماری روشنایی باشد.
اگر این تفاوت بعد از خرید رلهها مشخص شود، بخش قابل توجهی از طراحی باید تغییر کند.
بنابراین هنگام طراحی پروژه هوشمندسازی نباید فقط «تعداد چراغها» شمرده شود. باید مشخص شود هر مدار چگونه قرار است کنترل شود.
پرده برقی را فقط یک خروجی دیگر نبینید
موتور پرده نیز انواع مختلفی دارد. بعضی مدلها با فرمانهای خشک بالا و پایین کنترل میشوند، برخی Interface اختصاصی یا پروتکل ارتباطی دارند و بعضی امکان Feedback دقیقتری ارائه میکنند.
باید مشخص شود آیا فقط باز و بسته شدن لازم است یا تعیین درصد موقعیت نیز برای سناریو اهمیت دارد.
همچنین باید رفتار Manual Override و وضعیت هنگام قطع برق مشخص باشد.
همین جزئیات باعث میشوند طراحی پروژه هوشمندسازی به مرحلهای فراتر از شمارش تعداد موتورهای پرده برسد.
کنترل HVAC باید قبل از انتخاب ترموستات فهمیده شود
این قسمت یکی از بخشهایی است که خطای طراحی در آن زیاد اتفاق میافتد. صرف اینکه کارفرما «ترموستات هوشمند» میخواهد کافی نیست.
ابتدا باید نوع سیستم سرمایش و گرمایش مشخص شود. فنکویل دو لوله است یا چهار لوله؟ شیر چگونه کنترل میشود؟ فن چند دور است؟ منبع گرمایش و سرمایش مرکزی چگونه کار میکند؟
ممکن است اتاق فقط به کنترل محلی نیاز داشته باشد یا قرار باشد اطلاعات آن وارد BMS شود. بعضی پروژهها نیز به برنامه زمانبندی و حالت Economy نیاز دارند.
سیستمهای Building Automation مدرن HVAC را در کنار روشنایی و سایر زیرسیستمها یکپارچه میکنند، اما همین یکپارچگی نیازمند تعریف دقیق مرزهای کنترل است.
بعد از I/O نوبت انتخاب معماری سیستم است
اکنون تازه میتوان تصمیم گرفت سیستم چه معماریای داشته باشد. آیا پروژه مبتنی بر Bus خواهد بود؟ آیا بعضی قسمتها Wireless هستند؟ آیا سیستم ترکیبی منطقیتر است؟
انتخاب باید براساس اندازه پروژه، قابلیت توسعه، زیرساخت و سطح قابلیت اطمینان انجام شود.
یک ویلای کوچک لزوماً به همان معماری برج اداری نیاز ندارد و برعکس، مجموعه بزرگ نیز نباید با همان منطق چند تجهیز مستقل خانگی طراحی شود.
اصل مهم طراحی پروژه هوشمندسازی این است که معماری براساس مسئله انتخاب شود، نه اینکه پروژه را مجبور کنیم با فناوری موردعلاقه طراح هماهنگ شود.
پروتکل را بعد از شناخت پروژه انتخاب کنید
KNX، BACnet، Modbus و فناوریهای دیگر هرکدام کاربرد مشخصی دارند. پروتکل خوب یا بد مطلق وجود ندارد؛ مهم این است که با نیاز پروژه هماهنگ باشد.
برای مثال KNX یک استاندارد باز برای اتوماسیون خانه و ساختمان است که تجهیزات برندهای مختلف را در یک Installation یکپارچه میکند و ETS نیز ابزار برنامهریزی و پیکربندی همین ساختار است.
BACnet نیز برای ارتباطات Building Automation و Control طراحی شده و قابلیت همکاری Vendor-independent میان تجهیزات شبکهای را هدف قرار میدهد.
در طراحی پروژه هوشمندسازی شناخت این تفاوتها باعث میشود پروتکل به ابزار حل مسئله تبدیل شود، نه برچسب تبلیغاتی پروژه.
بیسیم یا سیمی؛ سؤال را درست مطرح کنید
این سؤال که «سیستم سیمی بهتر است یا بیسیم؟» بدون شناخت پروژه پاسخ دقیقی ندارد.
در ساختمان در حال ساخت، امکان ایجاد کابل و باس مناسب وجود دارد و برای بخشهای اصلی سیستم میتوان از این مزیت استفاده کرد. در ساختمان تکمیلشده، تجهیزات Wireless میتوانند میزان تخریب را کاهش دهند.
همچنین ممکن است بهترین راهکار Hybrid باشد؛ کنترلهای حیاتی روی زیرساخت سیمی قرار گیرند و برخی سنسورها یا تجهیزات تکمیلی بیسیم باشند.
بنابراین تصمیم در طراحی پروژه هوشمندسازی باید براساس قابلیت اطمینان، شرایط اجرا، هزینه توسعه و نوع عملکرد گرفته شود.
بودجه باید قبل از فاکتور وارد طراحی شود
یکی از اشتباهها این است که ابتدا کاملترین طراحی ممکن انجام شود و بعد با دیدن قیمت، نصف سیستم حذف شود.
بهتر است بودجه تقریبی کارفرما از ابتدا مشخص باشد و پروژه براساس اولویتها طراحی شود.
میتوان نیازها را به سه سطح تقسیم کرد: ضروری، ارزشمند و قابل توسعه در آینده. در این حالت اگر بودجه محدود باشد، زیرساخت اصلی حفظ میشود و بعضی امکانات به مرحله بعد منتقل میشوند.
این روش باعث میشود طراحی پروژه هوشمندسازی با حذف تصادفی تجهیزات از هم نپاشد.
کدام امکانات باید در اولویت قرار بگیرند؟
اولویت پروژه باید براساس کاربری تعیین شود، نه جذابیت محصول.
در یک ویلای خارج شهر شاید امنیت، کنترل از راه دور و تشخیص نشت آب اولویت بیشتری داشته باشند. در ساختمان اداری، HVAC و مدیریت انرژی میتوانند ارزش بالاتری ایجاد کنند.
برای خانه دوبلکس، روشنایی، پرده، کنترل دما و سناریوهای شب ممکن است بیشترین استفاده روزانه را داشته باشند.
این چهار معیار معمولاً برای اولویتبندی کمک میکنند:
- میزان استفاده واقعی از قابلیت
- تأثیر بر آسایش یا ایمنی
- هزینه اضافه کردن آن در آینده
- ارتباط آن با زیرساختهای دیگر
- ارزش اقتصادی یا عملی ایجادشده
با چنین رتبهبندیای بودجه به ابزار تصمیم تبدیل میشود، نه عامل حذف بیبرنامه امکانات.
چیزی که بعداً سخت اضافه میشود را امروز جدیتر بگیرید
یک قابلیت نرمافزاری را شاید بتوان بعداً با برنامهنویسی اضافه کرد، اما اجرای کابل جدید بعد از تکمیل سنگ و گچ بسیار سختتر است.
بنابراین حتی اگر کارفرما امروز یک امکان خاص را نمیخواهد، ممکن است پیشبینی زیرساخت ارزان آن منطقی باشد.
برای مثال لوله رزرو، فضای اضافی تابلو یا کابل مناسب برای توسعه آینده میتواند هزینه کمی در مرحله ساخت داشته باشد ولی بعداً ارزش زیادی ایجاد کند.
این نگاه Future-Proofing یکی از بخشهای مهم طراحی پروژه هوشمندسازی است.
حالا میتوان تجهیزات واقعی را انتخاب کرد
بعد از مشخص شدن سناریو، I/O، معماری و بودجه، کاتالوگ بالاخره جای درست خود را پیدا میکند.
اکنون طراح دقیقاً میداند دنبال چه چیزی است. مثلاً به رلهای با تعداد مشخص خروجی، ظرفیت مشخص، پروتکل موردنیاز و امکان Override احتیاج دارد.
برای ترموستات نیز معلوم است چه Fan Speed و چه نوع Valve Control لازم است. درباره پرده نیز نوع Interface و Feedback موردنیاز مشخص شده است.
در این مرحله انتخاب محصول در طراحی پروژه هوشمندسازی دیگر براساس ظاهر یا تعداد قابلیتهای تبلیغاتی نیست؛ محصول باید Requirementهای نوشتهشده پروژه را پاسخ دهد.
برند را با معماری اشتباه نگیرید
برند بخشی از تصمیم پروژه است، اما نباید معماری کل ساختمان را بدون دلیل محدود کند.
ممکن است یک برند برای روشنایی بسیار مناسب باشد و سیستم دیگری برای HVAC انتخاب بهتری داشته باشد. اگر پروتکل و Integration درست طراحی شوند، امکان استفاده از تجهیزات مناسب هر بخش وجود دارد.
از طرف دیگر، استفاده بیدلیل از تعداد زیادی برند نیز پیچیدگی پشتیبانی را افزایش میدهد.
هدف در طراحی پروژه هوشمندسازی پیدا کردن تعادل است؛ تا حد امکان سیستم یکپارچه و قابل پشتیبانی باشد، اما انتخابهای آینده نیز بیدلیل محدود نشوند.
Integration را قبل از خرید روی کاغذ حل کنید
اگر قرار است سیستم صوتی، HVAC، روشنایی و امنیت با یکدیگر ارتباط داشته باشند، باید دقیقاً مشخص شود چه اطلاعاتی میان آنها مبادله میشود.
اینکه دو تجهیز هر دو BACnet یا Modbus دارند بهتنهایی تضمین نمیکند تمام قابلیتهای موردنظر در دسترس باشند.
برای هر Integration باید مشخص شود چه Pointهایی خوانده میشوند، چه فرمانهایی ارسال میشوند و در صورت قطع ارتباط چه اتفاقی میافتد.
این مرحله کوچک میتواند از بسیاری از تغییرات پرهزینه در طراحی پروژه هوشمندسازی جلوگیری کند.
شبکه را از ابتدا جزئی از نقشه بدانید
در ساختمانهای جدید، تعداد بیشتری از تجهیزات به IP و شبکه وابسته هستند. بنابراین طراحی شبکه نباید به پایان پروژه موکول شود.
محل Switch، Gateway، Access Point و تجهیزات مرکزی باید مشخص باشد. IP Plan نیز در پروژه بزرگ اهمیت زیادی پیدا میکند.
همچنین باید مرز شبکه تجهیزات ساختمان و شبکه عمومی کاربران در صورت نیاز مشخص شود.
هرچه سیستمهای OT و IT ساختمان به یکدیگر نزدیکتر شوند، برنامهریزی شبکه اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ این همگرایی اکنون یکی از موضوعات اصلی Smart Building است.
امنیت سایبری بخشی از طراحی است، نه تنظیم روز آخر
اگر سیستم از راه دور قابل دسترسی باشد، باید از ابتدا مشخص شود چه کسی اجازه ورود دارد.
رمزهای پیشفرض نباید روی تجهیزات باقی بمانند. سطح دسترسی مدیر، کاربر و تکنسین نیز بهتر است یکسان نباشد.
در پروژههای بزرگتر، روشهای ارتباط امن و Segmentation شبکه اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
هرچه ساختمان متصلتر شود، طراحی پروژه هوشمندسازی باید امنیت را مانند حفاظت برق از همان مرحله معماری در نظر بگیرد، نه اینکه بعد از تحویل به سیستم اضافه کند.
نقشه برق باید از سناریوها تأثیر بگیرد
وقتی تعداد کانالها و نوع کنترل مشخص شدند، نقشه برق میتواند دقیقتر شود.
مسیر مدارهای روشنایی، کابل پردهها، ترموستاتها، سنسورها و تابلوهای هوشمند باید با سیستم نهایی هماهنگ باشند.
این مرحله جایی است که همکاری میان طراح هوشمندسازی و برقکار اهمیت زیادی پیدا میکند. اگر هر تیم جداگانه طراحی کند، احتمال تضاد بالا میرود.
در طراحی پروژه هوشمندسازی نقشه برق نباید یک فایل جدا از منطق اتوماسیون باشد؛ این دو در نهایت یک سیستم را اجرا میکنند.
همکاری با مکانیک نیز باید قبل از اجرا اتفاق بیفتد
اگر قرار است HVAC هوشمند شود، متخصص مکانیک باید در طراحی حضور داشته باشد.
نوع فنکویل، شیر، پمپ، چیلر، بویلر و منطق تجهیزات باید مشخص شود. کنترلر فقط زمانی میتواند فرمان مناسب بدهد که ساختار مکانیکی درست شناخته شده باشد.
بعضی Interlockها نیز از الزامات عملکرد تجهیزات هستند و نباید صرفاً براساس سلیقه برنامهنویس تغییر کنند.
به همین دلیل پروژههای کنترل ساختمان معمولاً به ترکیب تخصصهای برق، مکانیک، HVAC، نرمافزار و سیستم نیاز دارند. وزارت انرژی آمریکا نیز همین چندرشتهای بودن را از ویژگیهای طراحی و Commissioning سامانههای کنترل ساختمان میداند.
طراحی تابلو باید قبل از مونتاژ نهایی شود
زمانی که I/O مشخص شده است، میتوان ابعاد واقعی تابلو را محاسبه کرد.
فضای تجهیزات حفاظتی، منبع تغذیه، کنترلرها، رلهها، Gatewayها و ترمینالها باید در نظر گرفته شود. فضای رزرو نیز برای توسعه و سرویس آینده اهمیت دارد.
همچنین مدیریت حرارتی تابلو و دسترسی مناسب به تجهیزات نباید فدای کوچکتر شدن ابعاد شود.
تابلویی که روی میز مرتب طراحی شده باشد، بخش بزرگی از اجرای طراحی پروژه هوشمندسازی را سادهتر میکند.
حالا نوبت نوشتن Functional Description است
یکی از مدارکی که پروژه را بسیار حرفهایتر میکند توضیح عملکرد سیستم است.
برای هر بخش نوشته میشود که در حالت عادی چه اتفاقی میافتد، Triggerها چه هستند، شرایط خاص چیست و Override چگونه انجام میشود.
مثلاً نوشته شود: «در Night Mode و در صورت تشخیص حرکت در راهروی طبقه دوم، اگر روشنایی محیط کمتر از مقدار تعیینشده باشد، نور راهرو با شدت ۳۰ درصد فعال و پس از آخرین تشخیص حرکت با تأخیر مشخص خاموش شود.»
چنین جملهای در طراحی پروژه هوشمندسازی بسیار ارزشمندتر از عبارت کلی «راهرو هوشمند شود» است.
برنامهنویس نباید مجبور باشد هدف پروژه را حدس بزند
اگر Functional Description وجود نداشته باشد، برنامهنویس براساس برداشت خودش تصمیم میگیرد.
ممکن است او Timer را دو دقیقه انتخاب کند در حالی که کارفرما انتظار پنج دقیقه دارد. یا سناریوی خروج تمام پریزها را قطع کند، در حالی که پریز یخچال باید روشن بماند.
هر ابهامی که در طراحی باقی مانده باشد، در مرحله برنامهنویسی تبدیل به تصمیم اجباری میشود.
یکی از اهداف اصلی طراحی پروژه هوشمندسازی این است که تصمیمهای مهم پیش از رسیدن پروژه به برنامهنویس گرفته شده باشند.
رابط کاربری را نیز از روی نیاز طراحی کنید
وجود Touch Panel بزرگ بهتنهایی تجربه کاربری مناسب ایجاد نمیکند. باید مشخص شود کاربر واقعاً چه چیزهایی را مرتب کنترل میکند.
گزینههای روزمره باید سریع در دسترس باشند و تنظیمات فنی در صفحات عمیقتر قرار گیرند.
همچنین بسیاری از کارهای تکراری بهتر است خودکار باشند. اگر کاربر هر شب مجبور است از روی پنل ده چراغ را خاموش کند، هنوز فرصت مناسبی برای تعریف یک سناریو وجود دارد.
در طراحی پروژه هوشمندسازی رابط خوب رابطی نیست که بیشترین دکمه را داشته باشد؛ رابطی است که کمترین تصمیم غیرضروری را به کاربر تحمیل کند.
کنترل دستی را حذف نکنید
خانه هوشمند نباید کاربر را اسیر اتوماسیون کند. در بسیاری از بخشها وجود Manual Override تصمیم مناسبی است.
اگر سنسور خراب شد، کاربر باید بتواند چراغ را روشن کند. اگر Party Mode با شرایط همان شب مناسب نبود، باید امکان تغییر موقت رفتار وجود داشته باشد.
این موضوع بهخصوص در عملکردهای ضروری اهمیت بیشتری دارد.
Fail-Safe و Override باید از مرحله طراحی پروژه هوشمندسازی دیده شوند، نه زمانی که اولین مشکل بعد از تحویل رخ میدهد.
پروژه قبل از تحویل باید Commission شود
نصب تجهیزات پایان پروژه نیست. سیستم باید در ساختمان واقعی آزمایش شود.
آیا سنسور از محل مناسب حرکت را میبیند؟ آیا Timer منطقی است؟ آیا پرده دقیقاً در جهت موردنظر حرکت میکند؟ اگر اینترنت قطع شود عملکردهای محلی باقی میمانند؟
Commissioning برای بررسی همین فاصله میان «چیزی که طراحی شده» و «چیزی که واقعاً اجرا شده» اهمیت دارد. وزارت انرژی آمریکا نیز Commissioning و Re-tuning را ابزارهایی برای بررسی و اصلاح عملکرد سیستمهای ساختمان میداند.
در طراحی پروژه هوشمندسازی بهتر است Test Plan حتی قبل از شروع برنامهنویسی نوشته شود تا از ابتدا معلوم باشد هر سناریو چگونه تأیید خواهد شد.
هر سناریو باید قابل تست باشد
اگر نوشته شده «خانه هنگام شب هوشمندتر رفتار کند»، هیچ معیار مشخصی برای تست وجود ندارد.
اما اگر گفته شود «از ساعت مشخص تا صبح، هنگام تشخیص حرکت در پله، روشنایی با حداکثر شدت مشخص فعال و پس از مدت تعیینشده خاموش شود»، میتوان عملکرد را دقیقاً بررسی کرد.
برای سناریوی خروج نیز میتوان چک کرد چه مدارهایی خاموش شدند و کدام تجهیزات در حالت اقتصادی قرار گرفتند.
این قابلیت تست یکی از معیارهای مهم یک طراحی پروژه هوشمندسازی حرفهای است. چیزی که نتوان عملکرد درست آن را تعریف کرد، در زمان تحویل نیز بهسختی قابل تأیید خواهد بود.
تغییرات کارفرما را کنترل کنید
در پروژه واقعی تغییر اجتنابناپذیر است. مسئله این نیست که هیچ تغییری اتفاق نیفتد، بلکه باید اثر هر تغییر مشخص شود.
اگر کارفرما یک پرده جدید اضافه کند، فقط قیمت موتور اضافه نمیشود. ممکن است خروجی جدید، کابل، تغییر تابلو و برنامهنویسی نیز لازم باشد.
بهتر است Change Request ثبت شود و اثر آن بر هزینه، زمان و معماری سیستم مشخص گردد.
این کار مانع از آن میشود که طراحی پروژه هوشمندسازی در طول اجرا به مجموعهای از تصمیمهای شفاهی و بدون تاریخچه تبدیل شود.
پروژه باید امکان توسعه آینده داشته باشد
کارفرما ممکن است امروز فقط روشنایی و پرده را بخواهد و دو سال بعد HVAC یا مدیریت انرژی را اضافه کند.
اگر زیرساخت اولیه بهدرستی طراحی شده باشد، این توسعه بسیار سادهتر خواهد بود. استانداردهای باز نیز میتوانند در چنین شرایطی مزیت ایجاد کنند؛ KNX برای نمونه بر امکان طراحی سیستمهای قابل توسعه و اتصال تجهیزات برندهای مختلف تأکید دارد.
اما Future-Proofing به معنی خرید تمام تجهیزات آینده از روز اول نیست. گاهی فقط مسیر کابل، فضای تابلو و معماری مناسب کافی است.
این نگاه هزینه اولیه طراحی پروژه هوشمندسازی را منطقی نگه میدارد و در عین حال راه توسعه را نمیبندد.
مستندات بخشی از محصول نهایی هستند
اگر پروژه فقط با حضور برنامهنویس اولیه قابل فهم باشد، تحویل حرفهای نشده است.
باید As-Built، لیست تجهیزات، آدرسها، I/O List، اطلاعات شبکه و Backup برنامه وجود داشته باشند.
Functional Description نیز باید مطابق نسخه نهایی سیستم اصلاح شود تا مشخص باشد هر سناریو واقعاً چگونه اجرا شده است.
این مدارک باعث میشوند طراحی پروژه هوشمندسازی بعد از روز تحویل نیز قابل نگهداری و توسعه باقی بماند.
آموزش کارفرما آخرین حلقه پروژه است
حتی بهترین اتوماسیون بدون آموزش مناسب میتواند برای کاربر گیجکننده باشد.
کارفرما باید بداند سناریوهای اصلی چگونه فعال میشوند، چه قسمتهایی کاملاً خودکار هستند و در صورت نیاز چگونه Override انجام دهد.
همچنین بهتر است توضیح داده شود بعضی تنظیمات فنی چرا نباید بدون هماهنگی تغییر کنند.
هدف طراحی پروژه هوشمندسازی ساخت سیستمی نیست که فقط تیم اجرا بتواند با آن کار کند؛ ساختمان باید برای کاربر نهایی قابل فهم باشد.
از جمله مبهم مشتری تا نقشه اجرایی چه مسیری طی شده است؟
اگر مسیر درست طی شده باشد، جمله «همهچیز هوشمند باشد» در پایان دیگر یک جمله مبهم نیست.
اکنون مشخص است چه فضاهایی هوشمند هستند، هر سناریو چگونه عمل میکند، چند ورودی و خروجی وجود دارد، سیستم از چه معماری و پروتکلی استفاده میکند و چه زیرساختی برای آینده باقی مانده است.
مسیر تبدیل نیاز به طراحی را میتوان به شکل ساده اینگونه دید:
- شناخت کاربر و رفتار واقعی ساختمان
- تبدیل خواستهها به سناریوی قابل تست
- تهیه I/O و معماری سیستم
- انتخاب تجهیزات و طراحی اجرایی
- Commissioning، مستندسازی و تحویل
اگر هر مرحله بر پایه مرحله قبلی انجام شود، احتمال تغییرات ناگهانی و تصمیمهای حدسی بسیار کمتر خواهد شد.
تفاوت طراح با فروشنده تجهیزات همینجاست
فروشنده میتواند بگوید هر محصول چه قابلیتی دارد. طراح باید مشخص کند کدام قابلیت برای این پروژه ارزش دارد.
فروشنده ممکن است یک کنترلر ۲۴ کانال معرفی کند. طراح باید بداند پروژه واقعاً چند کانال نیاز دارد و چرا.
فروشنده میتواند سنسور حضور ارائه کند. طراح باید محل مناسب آن، زمان تأخیر و تأثیرش روی سناریوهای دیگر را مشخص کند.
در نهایت ارزش طراحی پروژه هوشمندسازی در تعداد تجهیزات انتخابشده نیست؛ در کیفیت تصمیمهایی است که باعث میشوند تجهیزات در کنار یکدیگر رفتار قابل اعتماد و قابل فهمی ایجاد کنند. مطالب بیشتر : BMS Academy
جمعبندی؛ «همهچیز هوشمند باشد» تازه شروع سؤالهاست
وقتی مشتری میگوید همهچیز را هوشمند میخواهد، بهترین پاسخ باز کردن کاتالوگ نیست. ابتدا باید فهمید او از ساختمان چه انتظاری دارد و کدام مشکلات یا کارهای تکراری قرار است توسط سیستم حل شوند.
طراحی پروژه هوشمندسازی از همین نقطه شروع میشود. رفتار کاربران بررسی میشود، سناریوها نوشته میشوند و سپس هر سناریو به Trigger، Condition و Action تبدیل میشود. بعد از آن میتوان مدارها، ورودیها و خروجیها را مشخص کرد.
وقتی I/O List آماده شد، تازه انتخاب معماری، پروتکل و تجهیزات معنا پیدا میکند. برق، شبکه و HVAC نیز باید همراه با سیستم هوشمند طراحی شوند تا در مرحله اجرا مجبور به اصلاح تصمیمهای قبلی نشویم.
در پایان نیز پروژه با Upload برنامه تمام نمیشود. سناریوها باید در ساختمان واقعی تست شوند، Fail-Safe بررسی شود، مستندات As-Built تهیه شوند و کاربر نحوه استفاده از سیستم را یاد بگیرد.
یک طراحی پروژه هوشمندسازی موفق در نهایت باید بتواند به یک سؤال ساده پاسخ دهد: اگر فردی که هیچ اطلاعی از برند، پروتکل و برنامهنویسی ندارد وارد این ساختمان شود، آیا ساختمان همانطور رفتار میکند که او انتظار دارد؟
اگر پاسخ مثبت باشد، خواسته مبهم «همهچیز هوشمند باشد» به یک طراحی واقعی تبدیل شده است؛ طراحیای که قبل از انتخاب تجهیزات فهمیده است ساختمان باید چه کاری انجام دهد و بعد فناوری مناسب را برای اجرای همان رفتار انتخاب کرده است. منبع : Energy







